De Polynesische Tatoeage

Het laten zetten van een tatoeage op de traditionele Samoaanse manier was een ondraaglijke ervaring. Als overgangsritueel werd van mannen verwacht dat ze tot drie of vier maanden tatoeëren zouden ondergaan. Tijdens een sessie, die duurde tot de zon onder ging of totdat de pijn ondraaglijk was, tikte de tatoeëerder ontwerpen in de huid met een stok en een, van dierlijke tanden gemaakte, naald gedrenkt in inkt.

De familie van de man gaf een feest om de voltooiing van zijn pe’a te vieren, een tatoeage die loopt van het midden van de romp tot de knieën, en de tatoeëerder verbrijzelde een watervat aan zijn voeten om aan te geven dat de pijnlijke ervaring tot een einde was gekomen.

Vervolgens kwam het genezingsproces. De wonden van de man werden gewassen in zout water en zijn lichaam werd maandenlang gemasseerd om infecties en onzuiverheden op afstand te houden. Zelfs alledaagse taken konden een bijna ondraaglijke pijn veroorzaken. Maar binnen een half jaar zouden de ontwerpen op de huid verschijnen en binnen een jaar zou hij volledig genezen zijn.

De beproeving was zo zwaar dat dood door infectie een echte zorg was. Maar sociale druk zorgde ervoor dat de meeste mannen het proces voltooiden, anders zouden ze als lafaards worden beschouwd en worden gemeden door andere leden van de stam. Degenen die bezweken aan de pijn droegen hun onvolledige tattoo als een teken van schaamte voor het leven.

In tegenstelling tot de hedendaagse ervaring bij het betreden van een tattoo shop, het bespreken van een ontwerp met de tatoeëerder en misschien een paar uur door een elektrische machine getatoeëerd te worden, was de beproeving de norm in het oude Polynesië, waar de tatoeage een beladen onderwerp was, doordrenkt van sociale status, en met diepe spirituele overtuigingen. Na een lange periode van religieuze repressie, die zich aanhield van het midden van de 19e eeuw tot de jaren 70, zijn tatoeages nu opnieuw een essentieel onderdeel van de Polynesische cultuur en dienen ze als krachtige spirituele symbolen voor degenen die ze dragen.

De Polynesische Tatoeage

De vele eilanden van de Polynesische driehoek, die zich uitstrekt van Nieuw-Zeeland en Paaseiland tot Hawaï, omvat meer dan 1000 eilanden. Zeelieden uit Taiwan die bedreven waren in het navigeren met behulp van de sterren, zijn tussen 3000 en 1000 voor de jaartelling, begonnen met het verkennen van de vele afgelegen eilanden.

Vele denken ook dat het Engelse woord Tattoo afkomstig is van het Polynesische woord tatau, welke gebruikt van Tonga tot Tahiti, dat de Britse ontdekkingsreiziger James Cook meenam naar Engeland na zijn reis naar Polynesië in 1771. Een getatoeëerde Tahitiaanse man, Ma’i, vergezelde ook Cook terug naar Engeland, waardoor het woord van de tatoeage zich over Europa verspreidde.

Terwijl tatoeages een exotische curiositeit waren in Europa, diende de tatoeages in Polynesië een aantal belangrijke functies. Schrijven bestond van oudsher niet in de Polynesische cultuur, waardoor tatoeages een belangrijke vorm van communicatie waren die sociale status, seksuele rijpheid, genealogie en rang aanduiden. Gezien de hiërarchische aard van de oude Polynesische samenleving, betekende dit dat bijna iedereen getatoeëerd was, van de Samoanen tot de Tonganen en de Maori uit het huidige Nieuw-Zeeland.

In Tonga waren krijgers getatoeeerd met geometrische patronen; driehoeken, banden en grote zwarte vlakken – van de taille tot aan de knieën. Samoanen werden van de taille tot onder de knieën getatoeëerd in groepen van zes tot acht – meestal mannen – terwijl vrienden en familie toekeken. Sommige Samoaanse vrouwen droegen ook bloempatronen op hun handen en op lagere delen van het lichaam.

Samoaanse en Maori tatoeages zijn vandaag de dag waarschijnlijk de belangrijkste en meest bekende tattoo stijlen uit Polynesië vandaag, gebaseerd op hoeveel we ze in de media en in het straatbeeld zien. Visueel de sterkste stijl is zeker Marquesan, met grote vlakken diepzwart.

Geest en samenleving

Overal in Polynesië zijn er vele verhalen over de oorsprong van de tatoeage. Het enige punt waar ze het allemaal over eens zijn, is dat tatoeages een geschenk van de hemel aan de mensheid zijn. Volgens de Tahitiaanse legende waren de zonen van Ta’aroa, de opperste schepper, de eerste wezens met tatoeages. Ta’aroa’s zonen leerden op hun beurt het tatoeëren aan mannen die onder de indruk waren van de nieuwe vorm van zelfexpressie. Matamata en Tū Ra’i Pō, beide zonen van Ta’aroa, werden de beschermgoden van het tatoeëren.

De tattoo ontwerpen zelf werden ook als heilig beschouwd. De patronen en plaatsing op het lichaam verschilden tussen de eilanden, maar sommige motieven waren om iemands mana, of goddelijke essentie, te behouden, waarvan werd aangenomen dat het iemands gezondheid, balans en vruchtbaarheid zou behouden.

Samen met de spirituele betekenis in Polynesische culturen, ontstond er een reeks taboes rond het geven en ontvangen van tatoeages. Kapitein Cook introduceerde ook het woord “taboe” in de Engelse taal, toen hij terugkeerde uit Tonga, waar hij hoorde dat het werd gebruikt om allerlei verboden dingen te beschrijven.

Bij de Maori, bijvoorbeeld, was het voor zowel degene die getatoeëerd werd als de tatoeëerder, verboden om met hun handen te eten of met iemand anders te praten dan anderen die getatoeëerd werden. Andere Maori regels omvatten het onthouden van seks tijdens het proces en het vermijden van vast voedsel. Degene die werd getatoeëerd, zou via een houten trechter worden gevoed om te voorkomen dat voedsel in de gezwollen lijnen van de huid zou vallen.

Naast de taboes is de plaatsing op het lichaam cruciaal in heel Polynesië, waarbij het onderlichaam verbonden is met de aarde en wereldse zaken en het bovenlichaam is gericht op de geestenwereld. Een tatoeage op het hoofd bijvoorbeeld is gerelateerd aan spiritualiteit, kennis en intuïtie, terwijl een tattoo op de onderarmen en handen verband houdt met zaken van creativiteit en creatie.

Enkele populaire motieven waren haaientanden, speerpunten, golven, tiki-figuren, schildpadden en hagedissen – waarbij elke afbeelding een eigen betekenis heeft.

In de Maori-cultuur was de gezichtstatoeage (moko) het belangrijkst, omdat het hoofd als het meest heilige deel van het lichaam werd beschouwd. Alleen Maori met een belangrijke sociale status mochten dergelijke tatoeages zetten, die hen werden gegeven door “tohunga tā moko”. Tohunga gebruikte wat een uhi werd genoemd, of een beitel met houten handvat gemaakt van albatros of walvisbot, waar ze met een hamer op tikten om de kenmerkende Maori ontwerpen te maken.

Maori met voldoende sociale status, hadden hun gezichten getatoeëerd om hun rang aan te geven en om een overzicht te geven van iemands prestaties, positie, afkomst en burgerlijke staat, naast andere stukjes sociaal relevante informatie. De tatoeages bevatten spiralen en ronde vormen, verdeeld over acht delen van het gezicht, elk met zijn eigen betekenis. Maori vrouwen droegen ook tatoeages op hun kin, lippen en neusgaten.

De kunst van moko werd zo vereerd dat de hoofden van prominente figuren na de dood werden bewaard als mokomokai. Deze mokomokai werden bewaard in sierlijke dozen en met grote eer behandeld. De mokomokai van een overleden leider zou hen in staat stellen actief te blijven in de gemeenschap.

Ook werden mokomokai als oorlogstrofeeën in genomen en zelfs verkocht aan vroege Europese ontdekkingsreizigers die de hoofden als curiositeiten zagen. De markt voor Maori hoofden bereikte een hoogtepunt tijdens de eerste helft van de 19e eeuw, maar werd uiteindelijk verboden in 1831 toen generaal Sir Ralph Darling, gouverneur van New South Wales, een einde maakte aan de macabere handel.

polynesische-tattoo

Van onderdrukking tot wedergeboorte

De lange geschiedenis van de tatoeage in Polynesië werd onderbroken in het begin van de 19e eeuw, toen de eerste christelijke missionarissen aankwamen. De komst van het buitenlandse geloof had een dramatische impact op de inheemse spirituele overtuigingen van Polynesië. De tattoo tradities van sommige Polynesische eilanden, zoals Tonga en Tahiti, werden zo goed als weggevaagd door de, op het Oude Testament geïnspireerde verboden, die werden opgelegd onder missionering en koloniale overheersing.

Er was zeker weerstand, met name van de Tahitianen die van het begin tot het midden van de 19e eeuw een aantal opstanden uitvoerden om hun soevereiniteit en religieuze identiteit veilig te stellen. Een groep die bestond uit onder andere priesters, dichters en historici, bekend als de ario’i, leidde de beweging, ondersteund door sociaal bewijs dat voortkwam uit hun toewijding aan hun beschermgod ‘Oro, de god van de oorlog, voor wie ze uitbundige festivals organiseerden.

De stamhoofden en elite van Tonga namen een iets andere benadering van het verbod en maakten eenvoudigweg de reis naar Samoa, waar missionarissen minder de scepter zwaaiden en tatoeëerders een stevige ondergrondse handel dreven. Tatoeëerders die actief waren op het eiland Savai’i, Samoa’s grootste eiland, vergaarden grote rijkdom dankzij de overvloed aan Tonganen die naar hun eiland kwamen op zoek naar tatoeages.

Deze stand van zaken bleef in verschillende mate in een groot deel van Polynesië tot de jaren 1970 en 1980, toen tatoeages een culturele wedergeboorte beleefden, net voordat ze helemaal verloren leken te gaan.

Tatoeëren in Frans Polynesië werd eind jaren zeventig herboren, maar toen waren de oude patronen en betekenissen al volledig verloren gegaan. Toen de mensen tatoeages opnieuw begonnen toe te passen, gebruikten ze wat werd gedocumenteerd door een paar Duitse en Amerikaanse wetenschappers uit de 19e eeuw.

Deze renaissance maakte deel uit van een groter ontwaken van culturele identiteit, vergezeld van een hernieuwde interesse in andere praktijken zoals vuurlopen, zingen en dans. Deze terugkeer naar de wortels werd grotendeels gestimuleerd door wetenschappers, onderzoekers en beeldend kunstenaars. Opmerkelijk was de rol van Tavana Salmon en Teve, een danseres uit de Markiezen, die in 1981 naar Duitsland reisden om onderzoek te doen naar traditionele tattoo-ontwerpen.

Op hun weg terug naar Tahiti stopten ze in Samoa, waar de tatoeagetechnieken van vroeger nog bestaan. In Samoa regelden ze dat een tatoeëerder Tahiti zou bezoeken om Tavana te tatoeëren met Tahitiaanse ontwerpen en Teve een volledige tatoeage van Markiezen te geven – met behulp van schetsen uit de dagboeken van vroege westerse ontdekkingsreizigers. Tahitiaanse tatoeëerders maakten vervolgens hun eigen gereedschappen en technieken door naar Samoaanse kunstenaars te kijken.

Afgezien van een verbod in 1986 op traditionele tatoeagemethoden in Frans Polynesië – gericht op het voorkomen van infectie met behulp van hout en botgereedschap, die moeilijk te steriliseren zijn – bloeide de oude traditie opnieuw op. Er wordt geschat dat er vandaag de dag misschien vier of vijf tatoeëerders zijn die de traditionele methode gebruiken.

Sommige Polynesische tattoo artiesten begonnen een nieuwe draai te geven aan de oude kunst. Door verschillende culturen uit de hele Stille Oceaan te delen, heeft zich een fusiestijl ontwikkeld. Daarom is het vandaag de dag is het niet zeldzaam om tatoeages van Marquesan, Maori, Tahiti, Hawaii en Samoa vermengd te zien worden in één tatoeage.

De mix van mensen die de Polynesische tatoeages aantrekken, is ook gediversifieerd. Toerisme is daar de belangrijkste industrie en veel bezoekers willen naar huis met een tatoeage als souvenir van hun reis naar de Stille Zuidzee.

Ben je enthousiast geworden over Polynesische tatoeages? In Nederland hebben wij o.a. Jeroen Franken die gespecialiseerd in deze stijlen.

Geen reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *